पुणे ते भीमाशंकर कॅब ट्रिप: ज्योतिर्लिंग दर्शन, मार्ग आणि पावसाळ्यातील टिप्स

पुण्याहून भीमाशंकरला जाणे म्हणजे एकाच प्रवासात श्रद्धा आणि निसर्ग असे दोन्ही अनुभवणे. सह्याद्रीच्या घनदाट जंगलात वसलेले भीमाशंकर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असून भीमा नदीचे उगमस्थान मानले जाते. भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य, गुप्त भीमाशंकर, हनुमान तलाव आणि शेकरू म्हणजेच भारतीय जायंट खार यामुळे हे ठिकाण भाविकांसोबत निसर्गप्रेमींनाही खुणावते.

पुण्यापासून हे अंतर फार जास्त नसल्याने एका दिवसात जाऊन येणे शक्य आहे. पण घाटरस्ता, पायऱ्यांचा मार्ग आणि गर्दीमुळे हा दिवस थोडा दमवणारा ठरू शकतो. त्यामुळे अनेकजण पहाटे निघून रात्री परतण्याचे नियोजन करतात, तर काहीजण मंचर किंवा घोडेगावजवळ किंवा भीमाशंकरमध्येच एक रात्र राहून शांतपणे दर्शन आणि जंगलभ्रमंती करतात.

या लेखात मार्ग, वेळापत्रक, प्रत्येक ठिकाणाची माहिती, पावसाळ्यातील धुके आणि घाटातील सुरक्षा, श्रावणातील गर्दी, खाण्याचे पदार्थ आणि कॅब पॅकेजमध्ये काय असते याची सोपी माहिती दिली आहे. वाचून झाल्यावर तुमच्या कुटुंबासाठी किंवा मित्रमंडळींसाठी योग्य नियोजन करणे सोपे होईल.

थोडक्यात माहिती

कालावधी: एक दिवस (पहाटे ते रात्री) किंवा दोन दिवस, एक रात्र
अंतर: पुणे ते भीमाशंकर सुमारे 110 ते 130 किलोमीटर, निवडलेल्या मार्गानुसार
प्रवासाचा वेळ: सुमारे तीन ते साडेतीन तास, घाट आणि वाहतुकीनुसार जास्त
सर्वोत्तम काळ: जुलै ते फेब्रुवारी; पावसाळ्यात सुंदर पण काळजीपूर्वक, हिवाळ्यात सर्वात आरामदायी
कोणासाठी योग्य: कुटुंबे, भाविक, निसर्गप्रेमी, ट्रेकर्स, पक्षी आणि वन्यजीव निरीक्षक

मार्ग आणि प्रवासाचा अनुभव

पुण्याहून भीमाशंकरला जाण्याचा एक लोकप्रिय मार्ग पुणे-नाशिक महामार्गाने मंचरपर्यंत जाऊन पुढे घोडेगावमार्गे डोंगराळ भागात शिरतो. मंचरनंतर घोडेगाव, तिथून पुढे डिंभे धरणाच्या परिसरातून रस्ता सह्याद्रीकडे वळतो. इथून पुढे कोंढवळ बाजूकडील मार्गाने भीमाशंकरचा घाट चढला जातो. या मार्गावर हिरवीगार शेते, छोटी गावे आणि डोंगरांची रांग सतत सोबत असते.

दुसरा मार्ग खेड आणि राजगुरुनगर बाजूने भोरगिरीच्या दिशेने जातो. हा रस्ताही निसर्गरम्य असून वाटेत काही ठिकाणी अरुंद पट्टे आणि वळणे आहेत. कोणता मार्ग अधिक चांगला आहे हे त्या दिवशीच्या रस्त्याच्या स्थितीवर, चालू कामावर आणि हवामानावर अवलंबून असते. स्थानिक रस्ते जाणणारा ड्रायव्हर ऐनवेळी योग्य निर्णय घेतो.

सुरुवातीचा बराच भाग सरळ रस्ता असला तरी शेवटचा टप्पा डोंगराळ, चढणीचा आणि वळणावळणाचा आहे. वरती पार्किंगसाठी मर्यादित जागा असते, म्हणून शनिवार, रविवार आणि श्रावणात खाली किंवा बऱ्याच अंतरावर वाहन उभे करून चालत जावे लागू शकते. मोबाइलचे नेटवर्क काही भागात कमकुवत असते, म्हणून नकाशा आणि महत्त्वाचे फोन नंबर आधीच सेव्ह करा.

वेळापत्रक (एक दिवसाची सहल)

खालील वेळा अंदाजे आहेत. मंदिराच्या वेळा, वाहतूक आणि रांग यानुसार बदल होऊ शकतात, म्हणून वेळा बदलू शकतात, जाण्यापूर्वी खात्री करा.

पहाटे 4:30 ते 5:00: पुण्यातून निघणे
सकाळी 6:30: मंचर किंवा घोडेगाव परिसरात चहा-नाश्ता
सकाळी 8:00 ते 8:30: भीमाशंकर परिसरात पोहोचणे, पार्किंग
सकाळी 8:30 ते 11:30: पायऱ्या उतरून ज्योतिर्लिंग दर्शन (रांगेनुसार)
दुपारी 11:30 ते 12:30: जेवण
दुपारी 12:30 ते 2:30: गुप्त भीमाशंकर किंवा हनुमान तलाव, जंगलाचा छोटा फेरफटका
दुपारी 3:00: पुण्याकडे परतीचा प्रवास
रात्री 7:00 ते 8:00: पुण्यात आगमन

दोन दिवसांचा कार्यक्रम असेल तर पहिल्या दिवशी दर्शन आणि विश्रांती, तर दुसऱ्या दिवशी सकाळी शेकरू निरीक्षण, जंगलवाटा किंवा डिंभे धरण, असे नियोजन करता येते.

प्रमुख ठिकाणे

भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग मंदिर

भीमाशंकर मंदिर सह्याद्री पर्वतरांगेतील एका खोलगट भागात वसलेले आहे. मंदिराची रचना नागर शैलीतील असून जुन्या दगडी बांधकामाला नंतरच्या काळात भर पडली आहे असे मानले जाते. येथील शिवलिंग स्वयंभू मानले जाते आणि भक्तांच्या मनात त्याचे विशेष स्थान आहे. मंदिराभोवतीचे घनदाट जंगल आणि धुके त्याला शांत वातावरण देतात.

वाहनतळापासून मंदिरापर्यंत बऱ्याच पायऱ्या उतराव्या लागतात आणि परतताना त्या चढाव्या लागतात, म्हणून ज्येष्ठ नागरिकांनी हळूहळू आणि विश्रांती घेत जावे. दर्शनासाठी सामान्य दिवशी काही वेळ पुरतो, पण सुट्टी आणि श्रावणात अनेक तास लागू शकतात. मंदिरातील फोटो आणि मोबाइलबाबतचे नियम पाळा आणि अधिकृत पुजारीच निवडा.

भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्य

मंदिराभोवतीचा संपूर्ण परिसर भीमाशंकर वन्यजीव अभयारण्याचा भाग आहे. हे अभयारण्य जैवविविधतेसाठी ओळखले जाते आणि येथे अनेक प्रकारची झाडे, फुलपाखरे, पक्षी आणि लहान प्राणी आढळतात. पावसाळ्यानंतर जंगलात रानफुले फुलतात आणि वातावरण अतिशय ताजेतवाने असते. सह्याद्रीची ही जैविक संपदा पाहण्यासारखी आहे.

जंगलात फिरताना वनविभागाचे नियम पाळणे आवश्यक आहे. प्लास्टिक कचरा टाकू नका, मोठा आवाज करू नका आणि प्राण्यांना खाऊ घालू नका. वनविभागाच्या परवानगीशिवाय काही भागात जाता येत नाही, म्हणून माहिती आधी विचारून घ्या. जंगलातील मार्गदर्शकासोबत फिरल्यास पक्षी आणि प्राणी ओळखणे सोपे जाते.

शेकरू म्हणजे जायंट खार

शेकरू म्हणजेच भारतीय जायंट खार हा महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी आहे. भीमाशंकर अभयारण्य हे शेकरूंसाठी प्रसिद्ध असून या खारी उंच झाडांवर मोठी, गोलाकार घरटी बांधतात. त्यांचे शरीर सामान्य खारीपेक्षा खूप मोठे, केसाळ आणि लांब शेपटीचे असते. ती एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर लांब उड्या मारताना दिसू शकते.

शेकरू दिसेलच याची खात्री नसते, कारण ती लाजरी आणि झाडांच्या वरच्या फांद्यांवर राहणारी असते. सकाळी लवकर किंवा दुपारनंतर शांतपणे जंगलवाटेवर चालल्यास दिसण्याची शक्यता जास्त असते. दुर्बीण सोबत असणे उपयुक्त ठरते. तिचा पाठलाग करू नका आणि दिसली तर दुरून शांतपणे निरीक्षण करा.

गुप्त भीमाशंकर

गुप्त भीमाशंकर हे मुख्य मंदिरापासून थोड्या अंतरावर, जंगलात लपलेले ठिकाण आहे. येथून भीमा नदीचा उगम होतो अशी श्रद्धा आहे. येथे एक छोटे शिवस्थान असून आसपास पाण्याचे प्रवाह आणि हिरवेगार झाडोरे दिसतात. नावाप्रमाणेच हे ठिकाण शांत आणि गर्दीपासून दूर आहे, त्यामुळे अनेक भाविक आणि ट्रेकर्स आवर्जून येथे येतात.

तिथे जाणारी वाट पायऱ्यांची आणि पावसात निसरडी असू शकते. स्थानिक मार्गदर्शक सोबत घेतल्यास वाट चुकण्याची भीती राहत नाही. पाणी आणि चांगली पकड असलेले बूट सोबत ठेवा. जाऊन येण्यासाठी साधारण एक ते दीड तास पुरतो. मुसळधार पावसात किंवा दाट धुक्यात हा मार्ग टाळणे शहाणपणाचे ठरते.

हनुमान तलाव

भीमाशंकरच्या परिसरातील हनुमान तलाव हे शांत आणि सुंदर ठिकाण मानले जाते. तलावाकाठी हनुमानाचे छोटे स्थान असून आजूबाजूला जंगलाची हिरवाई आहे. येथे फेरफटका मारताना पक्ष्यांचे आवाज आणि थंड वारा अनुभवता येतो. मंदिरातील गर्दीनंतर या ठिकाणी काही वेळ शांतपणे बसणे मनाला विसावा देते.

तलावाच्या काठावर जाताना जमीन ओली किंवा निसरडी असू शकते, म्हणून लहान मुलांकडे लक्ष द्या. पाण्यात उतरणे टाळा आणि कचरा कुठेही टाकू नका. गुप्त भीमाशंकर आणि हनुमान तलाव एकाच फेरीत करायचे असतील तर वेळ आणि ताकदीचे गणित आधी ठरवा. दोन्ही मिळून काही तास लागू शकतात.

नागफणी आणि इतर परिसरातील ठिकाणे

भीमाशंकर परिसरात नागफणी पॉइंट हे प्रसिद्ध ठिकाण आहे, जेथून खालच्या दरीचे आणि कोकणाकडील डोंगरांचे विहंगम दृश्य दिसते. तसेच साक्षी विनायक आणि कमलजा देवी मंदिर हीदेखील भाविकांना आवडणारी स्थळे आहेत. आपल्याकडे वेळ आणि ताकद असेल तरच ही ठिकाणे जोडा.

नागफणीसारख्या कड्यांच्या काठावर जाताना विशेष काळजी घ्या. पावसाळ्यात धुके आणि सुटणारा वारा यामुळे दृश्य अचानक बदलते आणि तोल जाण्याचा धोका वाढतो. सेल्फी घेण्याच्या नादात कड्याजवळ जाऊ नका. वेळा आणि वाटांची माहिती आधी स्थानिकांकडून घ्या कारण परिस्थिती बदलत राहते.

डिंभे धरण आणि भोरगिरी (ऐच्छिक)

घोडेगावजवळ असलेले डिंभे धरण हे घोड नदीवरील मोठे धरण असून त्याचा जलाशय आणि आजूबाजूचा हिरवा परिसर पावसाळ्यानंतर सुंदर दिसतो. भीमाशंकरला जाताना किंवा परत येताना येथे थोडा वेळ थांबून फोटो आणि चहा घेता येतो. भोरगिरी हा परिसर निसर्ग आणि किल्ल्यासाठी ओळखला जातो आणि ट्रेकर्समध्ये लोकप्रिय आहे.

हे दोन्ही थांबे ऐच्छिक आहेत आणि तुमच्या वेळेवर ठरतात. धरणाच्या बाजूला पाण्यात उतरणे धोकादायक असते, म्हणून तिथे काळजी घ्या आणि सूचना फलकांचे पालन करा. भोरगिरीचा थांबा घ्यायचा असेल तर शक्यतो दोन दिवसांचे नियोजन करा, म्हणजे धावपळ होणार नाही आणि अंधार पडण्यापूर्वी घाट पार करता येईल.

पावसाळ्यातील धुके आणि घाटातील सुरक्षा

पावसाळ्यात भीमाशंकरचा परिसर सर्वात सुंदर दिसतो, पण याच काळात धोकेही वाढतात. दाट धुक्यामुळे समोरचे काही मीटरच दिसू शकते, रस्ता ओला आणि निसरडा होतो आणि काही ठिकाणी दरडी किंवा दगड येण्याची शक्यता असते. अशा वेळी ड्रायव्हरला वेग कमी ठेवण्यास, हेडलाइट आणि फॉग लाइट वापरण्यास आणि वळणांवर हॉर्न देण्यास सांगा. रात्री घाटात प्रवास टाळा.

अतिवृष्टीचा इशारा असल्यास किंवा रस्ता बंद असल्याची बातमी आल्यास सहल पुढे ढकलणे चांगले. कारण मोबाइल नेटवर्क कमी असल्याने मदत मिळवणे कठीण ठरू शकते. प्रवासापूर्वी स्थानिक बातम्या आणि हवामान अंदाज तपासा. जंगलात ट्रेक करायचा असेल तर एकटे जाऊ नका आणि पाऊस जास्त असल्यास माघार घ्या. जळवा, निसरडे दगड आणि अचानक वाहणारे प्रवाह हेही पावसातील धोके आहेत.

श्रावणातील गर्दी

श्रावण महिन्यात, विशेषतः श्रावणी सोमवारी, भीमाशंकरला हजारो भाविक येतात. अशा दिवसांत रस्त्यावर वाहतूक कोंडी, पार्किंगची टंचाई आणि दर्शनाची लांब रांग हे नेहमीचे चित्र असते. काही वेळा प्रशासन वाहनांवर नियंत्रण ठेवते आणि वाहने ठराविक ठिकाणी थांबवून पुढे बसने जाण्याची व्यवस्था केली जाते.

शांतता हवी असेल तर श्रावणातील आठवड्याच्या मधल्या दिवशी किंवा पहाटे लवकर जाणे चांगले. जास्त वेळ हातात ठेवा, पाणी आणि सुका खाऊ सोबत ठेवा आणि लहान मुलांना गर्दीत सांभाळा. सोमवारी किंवा सुट्टीला जायचे असल्यास रात्री उशिरा नव्हे तर पहाटे निघणे हितावह ठरते.

कोणत्या महिन्यात जावे

जून ते सप्टेंबर: पावसाळा. हिरवाई, धबधबे आणि धुके मनमोहक, पण निसरड्या वाटा, जळवा आणि घाटातील धोके. श्रावणात खूप गर्दी.
ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबर: पाऊस ओसरल्यावर जंगल हिरवेगार आणि रानफुलांचा काळ, हवा सुखद. उत्तम काळ.
डिसेंबर ते फेब्रुवारी: थंडी, स्वच्छ आकाश आणि आरामदायी चालणे. शेकरू आणि पक्षी निरीक्षणासाठी चांगला काळ.
मार्च ते मे: उन्हाळा. जंगल कोरडे आणि ऊन जास्त, पण सकाळी भेट शक्य. उकाड्यामुळे पायऱ्या चढणे त्रासदायक. काही भागात पाण्याचे प्रवाह कमी.

काय खावे

भीमाशंकरमध्ये आणि वाटेत गरमागरम झुणका-भाकर, पिठलं-भाकरी, वडापाव, कांदाभजी आणि कडक चहा सहज मिळतो. पावसाळ्यात आणि धुक्यात गरम भजी आणि चहाची मजा काही औरच असते. मंदिर परिसरात साधे, सात्विक जेवण देणारी छोटी भोजनालये आहेत. उपवासाच्या दिवशी साबुदाणा खिचडी मिळू शकते.

वाटेत मंचर आणि घोडेगाव परिसरात स्थानिक हॉटेलांमध्ये गावरान पद्धतीचे जेवण मिळते. स्वच्छता बघून निवड करा आणि लहान मुले व ज्येष्ठांसाठी बाटलीबंद पाणी वापरा. मंदिर आणि जंगलात प्लास्टिक कचरा टाकू नका; रिकाम्या बाटल्या आणि पिशव्या सोबत परत आणा.

सोबत काय घ्यावे

चांगली पकड असलेले बूट, कारण पायऱ्या आणि जंगलवाटा निसरड्या असतात
रेनकोट किंवा छत्री, पावसाळ्यात जादा कपडे आणि पिशवी
हलका स्वेटर किंवा जॅकेट, कारण उंचीवर थंड वाटते
पाण्याची बाटली, सुका खाऊ आणि आवश्यक औषधे
दुर्बीण आणि कॅमेरा, शेकरू आणि पक्ष्यांसाठी
टॉर्च, पॉवर बँक आणि ओळखपत्र
जळवांपासून संरक्षणासाठी मीठ किंवा योग्य उपाय, पावसाळ्यात जंगलात जाणार असाल तर

सुरक्षा आणि शिष्टाचार

मंदिरात साधा आणि सभ्य पोशाख घाला, रांगेची शिस्त पाळा आणि गर्भगृहात शांतता राखा. फोटोबाबत फलक असल्यास त्यांचे पालन करा. पूजेसाठी अधिकृत पुजारी निवडा आणि दलालांच्या आमिषाला बळी पडू नका. पायऱ्या उतरताना आणि चढताना हातात आधार घ्या, मुलांचा हात धरा आणि ज्येष्ठांनी विश्रांती घेत चालावे.

जंगल हे वन्यजीवांचे घर आहे. माकडांपासून खाद्यपदार्थ आणि पिशव्या सांभाळा, त्यांना खायला देऊ नका. अभयारण्यातील झाडे, फुले किंवा प्राण्यांना त्रास देऊ नका. धूम्रपान, मद्यपान आणि मोठ्या आवाजात संगीत टाळा. अंधार पडण्यापूर्वी जंगलातून आणि घाटातून बाहेर पडणे हा सोपा सुरक्षा नियम आहे.

खासगी कॅबने का जावे

भीमाशंकरचा शेवटचा टप्पा घाटाचा, अरुंद आणि वळणांचा आहे. तेथे अनुभवी ड्रायव्हर असणे मोठा दिलासा देते, विशेषतः पावसाळ्यात आणि धुक्यात. सरकारी बससेवा आणि खासगी वाहने मर्यादित वेळेत चालतात, तर कॅबमध्ये तुमच्या वेळेनुसार निघता येते आणि थांबता येते. पहाटे निघून गर्दी टाळणे कॅबमुळे सहज शक्य होते.

स्वतःची गाडी घेऊन गेल्यास घाटात चालवण्याचा ताण, पार्किंग शोधणे आणि परतीचा थकलेला प्रवास यांचा सामना करावा लागतो. कॅबमध्ये ड्रायव्हर ताण घेतो आणि तुम्ही निसर्ग आणि दर्शनाचा आनंद घेऊ शकता. वातानुकूलित आणि आरामदायी गाडी असल्याने ज्येष्ठ नागरिक आणि लहान मुलांसाठीही प्रवास सोपा होतो. गटाने गेल्यास प्रवासाची वाटणीही सोयीची होते.

कॅब पॅकेजमध्ये काय असते आणि काय नसते

सहसा समाविष्ट:

खासगी वातानुकूलित कॅब
अनुभवी ड्रायव्हर आणि ड्रायव्हरचा भत्ता
इंधन
टोल
पार्किंग शुल्क

सहसा समाविष्ट नाही:

अभयारण्य प्रवेश शुल्क, मार्गदर्शक आणि इतर तिकिटे
पूजा, अभिषेक आणि विधींचा खर्च
जेवण आणि नाश्ता
हॉटेल किंवा होमस्टेमधील मुक्काम
ठरलेल्या मार्गाबाहेरचे अतिरिक्त किलोमीटर आणि अतिरिक्त थांबे

बुकिंग करताना पॅकेजच्या अटी नीट विचारून घ्या, म्हणजे प्रवासात कोणताही गोंधळ होणार नाही.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

पुण्याहून भीमाशंकरला किती वेळ लागतो?

साधारण तीन ते साडेतीन तास लागतात. पावसाळ्यात, धुक्यात आणि श्रावणातील गर्दीमध्ये यापेक्षा जास्त वेळ लागू शकतो.

भीमाशंकर एका दिवसात होते का?

होय, पहाटे निघाल्यास दर्शन आणि थोडे फिरून रात्री परत येणे शक्य आहे. पण जंगल, शेकरू आणि गुप्त भीमाशंकर शांतपणे पाहायचे असतील तर एक रात्र राहणे अधिक चांगले.

मंदिरात पायऱ्या किती आहेत, ज्येष्ठांना जमेल का?

वाहनतळापासून मंदिरापर्यंत बऱ्याच पायऱ्या आहेत. ज्येष्ठ नागरिक हळूहळू आणि विश्रांती घेत जाऊ शकतात, पण त्यांच्यासाठी वेळ जास्त ठेवा आणि तब्येतीकडे लक्ष द्या. उपलब्ध सुविधा आधी तपासा.

शेकरू नक्की दिसेल का?

नक्की सांगता येत नाही. ती निसर्गात मुक्त राहणारी आणि लाजरी असल्याने सकाळी लवकर किंवा दुपारनंतर शांतपणे चालल्यास संधी वाढते.

पावसाळ्यात जाणे सुरक्षित आहे का?

काळजी घेतल्यास होय. मात्र धुके, निसरडे रस्ते आणि अतिवृष्टीचा धोका असल्याने हवामान अंदाज पाहून निघा आणि रात्री घाट टाळा.

श्रावणात जाणे योग्य आहे का?

श्रद्धेसाठी हा खास काळ आहे, पण गर्दी खूप असते. आठवड्याच्या मधल्या दिवशी आणि पहाटे लवकर गेल्यास त्रास कमी होतो. वाहनांबाबतचे नियम तपासा.

गुप्त भीमाशंकर आणि हनुमान तलावासाठी मार्गदर्शक लागतो का?

सक्तीचे नसले तरी स्थानिक मार्गदर्शक सोबत असणे सुरक्षित आणि उपयुक्त असते, विशेषतः पावसाळ्यात जेव्हा वाटा निसरड्या आणि धुक्याने झाकलेल्या असतात.

मंदिराच्या दर्शनाच्या वेळा कोणत्या आहेत?

वेळा सणवार, सुट्टी आणि हंगामानुसार बदलतात. वेळा बदलू शकतात, जाण्यापूर्वी खात्री करा.

पावसाळ्यात प्रवासाची काळजी

पावसाळ्यात भीमाशंकरचा घाटमार्ग धुक्याने भरलेला आणि निसरडा असतो. दृश्यमानता कमी असल्यास वेग कमी ठेवणे, पुढच्या गाडीपासून अंतर राखणे आणि वळणांवर हॉर्न वापरणे महत्त्वाचे आहे. जोरदार पावसाच्या इशाऱ्याच्या दिवशी प्रवास पुढे ढकलणे अधिक सुरक्षित ठरते. मंदिर परिसरात पायऱ्या ओल्या असतात, म्हणून पावसाळी चप्पल किंवा घसरणार नाहीत असे बूट वापरा आणि छत्री किंवा रेनकोट सोबत ठेवा.

तुमची भीमाशंकर सहल आजच ठरवा

सह्याद्रीतील या शांत, भक्तिमय आणि निसर्गरम्य प्रवासासाठी तुम्हाला फक्त तारीख ठरवायची आहे, बाकी नियोजन आमच्यावर सोडा. WhatsApp वर आम्हाला तुमची प्रवासाची तारीख, पुण्यातील पिकअपचे ठिकाण आणि प्रवाशांची संख्या कळवा. त्यानुसार आम्ही तुम्हाला स्पष्ट कोट देऊ. डिंभे धरण किंवा भोरगिरीसारखे थांबे हवे असतील तर तेही सांगा. भारत यात्रेसोबत तुमची भीमाशंकर यात्रा सुरक्षित आणि संस्मरणीय होईल.